Vorige
labels diagnose neurodivergentie neurodiversiteit
Waarom we mensen in hokjes plaatsen (en waarom we er ook weer uit moeten breken)
Karolien Koolhof •
We doen het allemaal: binnen een fractie van een seconde na een ontmoeting hebben we de ander al in een hokje gestopt, of het nu de 'stille collega' of de 'typische dwarsligger' is. Vaak wordt er geroepen dat dit hokjesdenken puur schadelijk en beperkend is, zeker wanneer we kijken naar thema's als introversie of neurodiversiteit. Maar de realiteit is dat ons eigen brein zonder dit mechanisme vrij snel vast zou lopen.
Stel je ons hoofd maar eens voor als een enorme zolder vol met spullen waar boeken, kleren en gereedschappen kriskras door elkaar liggen. Als je iets zoekt in die chaos, ben je uren bezig, totdat je alles in dozen stopt met duidelijke stickers erop. Ons brein doet precies hetzelfde met de rommelige wereld om ons heen. Elke dag komen we honderden mensen tegen en om niet gek te worden van al die prikkels, heeft ons brein een grote sorteermachine gebouwd die mensen razendsnel in doosjes stopt. Dat voelt lekker veilig en overzichtelijk, maar er is een probleem: mensen zijn geen oude boeken of wintertruien. Ze veranderen, ze passen vaak in tien dozen tegelijk, en soms zitten ze in een doos waar ze helemaal niet in thuishoren.
Lui
Het is overigens niet je eigen schuld dat je in hokjes denkt, want je bent biologisch simpelweg zo geprogrammeerd. Onze verre voorouders moesten razendsnel beslissen of iemand een vriend was die hielp, of een vijand die kwam stelen. Wie daar tien minuten over na moest denken, werd waarschijnlijk niet oud. Wetenschappers Fiske en Taylor (2013) noemen dit in hun boek Social Cognition: From Brains to Culture ‘cognitieve zuinigheid’. Ons brein is van nature een beetje lui en wil zo min mogelijk energie uitgeven.
Een hokje werkt dan als een soort mentale snelkoppeling. In plaats van iemand volledig en genuanceerd te leren kennen, activeert je brein de snelkoppeling van een bepaald stereotype en denkt het precies te weten wat er verwacht kan worden. Sociaal psycholoog Henri Tajfel (1981) omschreef dit in Human Groups and Social Categories als sociale categorisatie, een mechanisme dat ons helpt om de wereld te begrijpen zonder dat we mentaal overbelast raken. Maar wat ooit een cruciaal overlevingsplan was in de natuur, zit ons nu soms flink in de weg.
Schadelijk
Als we eenmaal een sticker op iemand hebben geplakt, blijkt het in de praktijk namelijk heel moeilijk te zijn om die er weer af te krijgen. Dat komt door de zogeheten confirmation bias, een fenomeen dat psycholoog Nickerson (1998) uitgebreid beschreef in de Review of General Psychology. Ons brein gaat volautomatisch op zoek naar bewijs dat de geplakte sticker klopt. Heb je iemand eenmaal in het hokje ‘saai’ gestopt en vertelt diegene een keer een steengoed verhaal, dan vergeet je dat snel weer. Maar als diezelfde persoon een keer gaapt, ziet je brein dat direct als het absolute bewijs dat het oordeel klopte.
Dit is het punt waarop hokjesdenken echt schadelijk wordt, omdat we niet meer naar de echte mens kijken, maar puur naar het etiket. Bijvoorbeeld bij hoogbegaafdheid gebeurt dit regelmatig. Mensen denken bij dat label vaak onterecht aan iemand die briljant is in de wetenschap en nooit fouten maakt. Als zo iemand dan een keer een menselijke blunder maakt of moeite heeft met een ogenschijnlijk simpele taak, snapt de omgeving er niets meer van. Het hokje past niet meer, en in plaats van onze eigen aannames bij te stellen, vinden we de persoon in kwestie opeens ‘lastig’.
Vast in een mal
Het meest kwalijke gevolg van deze rigide hokjes is dat mensen er uiteindelijk ook naar gaan leven. Wanneer iemand continu te horen krijgt dat hij of zij moeilijk of te druk is, gaat diegene daar op den duur zelf in geloven. Rosenthal en Jacobson (1968) toonden dit mechanisme al aan in hun onderzoek naar het Pygmalion-effect. Bij neurodivergente mensen zien we dit proces vaak ontsporen wanneer zij onterecht het label beperkt of disfunctioneel krijgen opgeplakt. Daardoor verliezen ze het zicht op hun eigen unieke talenten en komen ze vast te zitten in een mal die door anderen is gegoten. Ze zijn dan in de ogen van de maatschappij niet meer een veelzijdig mens die toevallig snel overprikkeld raakt, maar verworden tot ‘die autist’, wat een enorm schadelijk verschil is.
Reddingsboei
Toch is het een illusie om te denken dat we alle hokjes simpelweg kunnen afschaffen, want ze kunnen ook een enorme reddingsboei zijn. Stel je voor dat je je al je hele leven structureel anders voelt, sneller uitgeput raakt, beduidend dieper nadenkt dan je leeftijdsgenoten en je daardoor chronisch onbegrepen voelt. Als iemand dan uitlegt dat jouw specifieke manier van zijn een naam heeft, valt er vaak een loodzware last van je schouders.
Opeens ben je niet meer stuk of afwijkend, maar hoor je bij een groep gelijkgestemden. Wetenschapsfilosoof Ian Hacking (1995) noemde deze complexe wisselwerking tussen een classificatie en het menselijk gedrag het looping effect. In dat soort situaties helpt een label je juist om jezelf beter te begrijpen en geeft het je de taal om uit te leggen wat je nodig hebt. Het hokje fungeert dan niet als een verstikkende gevangenis, maar als een verhelderende landkaart.
De uitdaging is dus om de voordelen van hokjes te benutten zonder aan de nadelen ten onder te gaan. We moeten leren kijken naar mensen als een complete bibliotheek in plaats van als één enkel boek. Dat begint bij het besef dat we onze mentale indelingen met potlood moeten schrijven in plaats van met watervaste stift, zodat we ruimte laten voor het gegeven dat mensen continu groeien en veranderen. Een introvert kan uitstekend floreren op een podium en een hoogbegaafde professional kan soms ontzettend onhandig uit de hoek komen.
Overlap
Daarnaast is het cruciaal om oog te hebben voor de enorme overlap, want niemand bestaat uit slechts één dimensie. Iemand is misschien manager, maar tegelijkertijd ook ouder, sporter en muziekliefhebber. Hoe meer verschillende facetten we in de ander leren zien, hoe meer de complete mens weer tevoorschijn komt. En als we echt vastlopen, moeten we simpelweg stoppen met raden wat er in de doos zit en het gesprek aangaan.
Hokjesdenken is en blijft diepmenselijk en biologisch noodzakelijk, maar de kunst is om een label te gebruiken als een tijdelijke bril om de ander wat scherper te zien en die bril op tijd weer af te zetten om wezenlijk contact te maken. Laten we daarom afspreken dat we de deksels van onze denkbeeldige dozen voortaan open laten, want juist tussen al die hokjes vinden we de echte mens.
Over de auteur
- Karolien Koolhof is coach voor introverten en hoogbegaafden
- Auteur van het boek Introvert Leiderschap
- Contact